Het begrip beschikbaarheid
Hoewel de meeste jeugdregio’s geen formele definitie hanteren van het begrip beschikbaarheid, bestaat er in grote lijnen wel een gedeeld beeld van wat hieronder wordt verstaan. Desgevraagd gaven vrijwel alle jeugdregio’s aan bij beschikbaarheid te denken aan een zorgaanbod dat aansluit op de zorgvraag. Veelal werd hierbij aangegeven dat het aanbod ook passend dient te zijn; minder vaak dat het aanbod ook tijdig beschikbaar moet zijn en 2 keer werd toegevoegd dat het ook toegankelijk moet zijn. Beschikbaarheid werd door een aantal jeugdregio’s ook een lastig onderwerp genoemd, omdat de zorgvraag fluctueert.
Meerdere jeugdregio’s houden in de praktijk al rekening met beschikbaarheid. Zo gaven meerdere jeugdregio’s aan dat beschikbaarheid een belangrijk uitgangspunt vormt bij de inkoop van jeugdhulp en speelt het impliciet een rol in bijvoorbeeld regiovisies, al wordt het begrip niet altijd als zodanig benoemd. De meeste jeugdregio’s hebben nog geen expliciete visie of beleidskader dat specifiek is gericht op beschikbaarheid. Meerdere jeugdregio’s gaven aan dit, mede in het kader van de nieuwe wet, beleidsmatig verder uit te werken.
Zicht op de zorgvraag en dekkend zorglandschap
De jeugdregio’s gebruiken verschillende informatiebronnen om zicht te krijgen op de zorgvraag. Rapportages van en gesprekken met aanbieders werden het vaakst genoemd, gevolgd door informatie uit het berichtenverkeer, informatie vanuit de lokale toegang en informatie van het RET. Bijna de helft van de geïnterviewde jeugdregio’s beschikt over een eigen dashboard. Het zelf uitvragen van wachtlijsten bij aanbieders en het (laten) uitvoeren van onderzoek naar een dekkend zorglandschap werden ook genoemd. Jeugdregio’s proberen zo vanuit verschillende invalshoeken zicht te krijgen op de zorgvraag en eventuele knelpunten in het aanbod.
Tegelijkertijd zijn meerdere jeugdregio’s zich bewust van de beperkingen in hun zicht op de zorgvraag. Enkele keren werd opgemerkt dat het zicht op de zorgvraag vooral het zicht op de geleverde zorg is. Zo werd bijvoorbeeld genoemd dat de zorgvraag die niet tot een aanmelding leidt buiten beeld blijft. Ook gaven enkele jeugdregio’s aan geen of onvoldoende zicht op de zorgvraag te hebben doordat data en/of de benodigde infrastructuur voor adequate monitoring ontbreken. Ten slotte gaven 2 jeugdregio’s aan dat de manier van verwijzen het beeld van de zorgvraag kan beïnvloeden. Zo verwijzen huisartsen volgens hen relatief vaker naar de ggz, terwijl andere verwijzers vaker naar andere vormen van jeugdhulp verwijzen. Hierdoor kan een vertekend beeld van de zorgvraag ontstaan.
Jeugdregio’s noemen verschillende factoren die van invloed zijn op het realiseren van een dekkend zorglandschap. Zo werd meerdere keren genoemd dat het lastig te bepalen is hoeveel en welk aanbod nodig is, omdat de zorgvraag fluctueert. Ook werd door 2 jeugdregio’s opgemerkt dat nieuw aanbod ook nieuwe vraag kan genereren.
Hoe bepaald wordt welke en hoeveel zorg ingekocht wordt en hoe dit gemonitord wordt
Zorg wordt vooral ingekocht op basis van gebruik uit het verleden. Enkele jeugdregio’s gaven aan bij de inkoop ook rekening te houden met gewenste ontwikkelingen. Een aantal gaf aan geen vast volume aan zorg in te kopen. Enkele jeugdregio’s merkten daarbij op dat het soms lastig is om voldoende aanbod te contracteren. Zo ervaren zij dat aanbieders zich niet altijd inschrijven, bijvoorbeeld omdat de contractvoorwaarden als te streng worden ervaren of de gehanteerde tarieven onvoldoende aantrekkelijk worden gevonden. Een jeugdregio gaf daarnaast aan dat het lastig is een dekkend zorglandschap te realiseren, omdat de regio qua inwoneraantal onvoldoende aantrekkelijk is voor aanbieders.
Het monitoren van ontwikkelingen in de zorgvraag vindt voornamelijk plaats via gesprekken met aanbieders en, in bijna de helft van de jeugdregio’s, met behulp van een eigen dashboard veelal gebaseerd op data uit het berichtenverkeer. Meerdere jeugdregio’s onderkennen daarbij de beperkingen van deze data, bijvoorbeeld doordat lokale teams geen gebruikmaken van het berichtenverkeer. Mede daarom wordt als aanvullende sturingsinformatie ook gebruikgemaakt van kwalitatieve informatie, zoals signalen van aanbieders en verwijzers. Vier jeugdregio’s maken ook gebruik van een beschikbaarheidswijzer: een online platform dat professionals helpt passende zorg in de regio te vinden. Het geeft inzicht in welke zorgaanbieders beschikbaar zijn, welke hulpvormen worden geboden en de actuele wachttijden.
Alarmbellen over dekkend zorglandschap en indicatoren voor beschikbaarheid
Jeugdregio’s noemen verschillende signalen waaraan zij knelpunten in de beschikbaarheid van bepaalde zorgvormen herkennen. Wachtlijsten en wachttijden werden daarbij het meest genoemd. Hierbij werd wel aangetekend dat goed inzicht in wachtlijsten en wachttijden ontbreekt door een gebrek aan eenduidige definities en duidelijke normen voor wat als een aanvaardbare wachttijd moet worden beschouwd. Enkele jeugdregio’s hanteren daarom eigen normen, gebruiken de Treeknormen uit de ggz of maakten er werkafspraken over.
Ook een toename van het aantal maatwerkvoorzieningen werd meerdere keren genoemd. Volgens meerdere jeugdregio’s is een stijging van het aantal maatwerkvoorzieningen een signaal dat het gecontracteerde zorgaanbod onvoldoende aansluit op de zorgvraag of onvoldoende beschikbaar is. Gesprekken met aanbieders en een toename van crisisopvang werden ook enkele keren genoemd. Ten slotte werden het berichtenverkeer, een bovenregionaal expertisenetwerk, gesprekken met toegangspartijen, publieksreacties, signalen van verwijzers en een toename van buitenregionale plaatsingen ieder één keer genoemd.
Als bepaalde zorg onvoldoende is ingekocht
Wanneer het beschikbare aanbod tekortschiet, noemden jeugdregio’s verschillende manieren waarop zij proberen tot een oplossing te komen. Het vaakst genoemd werd het in gesprek gaan met gecontracteerde aanbieders om gezamenlijk naar mogelijke oplossingen te zoeken. Een aantal jeugdregio’s stelde aanbieders op hun verantwoordelijkheid te wijzen. In jeugdregio’s met taakgerichte bekostiging wordt een dekkend zorglandschap gezien als onderdeel van de opdracht aan aanbieders.
Daarnaast werd het ontwikkelen van nieuw aanbod meerdere keren genoemd, met de kanttekening dat dit vooral een oplossing voor de langere termijn is. Hierbij gaven een paar jeugdregio’s aan dat het ontwikkelen van nieuw aanbod in de praktijk soms lastig is, omdat zij hiervoor afhankelijk zijn van aanbieders. Volgens enkele jeugdregio’s geven aanbieders aan dat specialistisch personeel te duur is of dat de doelgroep te klein is om nieuw aanbod te realiseren.
Ook het afsluiten van maatwerkvoorzieningen werd meerdere keren genoemd, evenals het starten van een nieuw inkooptraject. Het inzetten van lokale teams en het informeren van verwijzers over alternatieven werden ieder één keer genoemd.
Bij wachttijden wordt door meerdere jeugdregio’s overbruggingszorg ingezet. Ook genoemd werd het inzetten van suboptimale zorg als optimale zorg niet beschikbaar is. Bijvoorbeeld in het kader van de afbouw van de gesloten jeugdzorg gaven enkele jeugdregio’s aan dat voor sommige jeugdigen tijdelijke oplossingen moeten worden gezocht, zoals plaatsingen op vakantieparken of bij aanbieders waarvan de kwaliteit ter discussie staat.
Tijdens de interviews kwamen ook voorbeelden aan de orde van zorgvormen waar tekorten ervaren worden. Bijna de helft van de jeugdregio’s noemde hier forensische zorg. Daarnaast werden (specialistisch) verblijf, zorg voor eetstoornissen, gezinshuizen en transgenderzorg meerdere keren genoemd. Automutilatie, crisishulp, cultuursensitieve zorg, logeeraanbod, orthopsychiatrie en spoed-ggz werden ieder één keer genoemd.
Wijze van bekostiging
Meerdere jeugdregio’s gaven aan niet één bekostigingsvorm te hanteren, maar per zorgvorm te bekijken welke bekostigingsvorm het meest geschikt is. Zo wordt voor hoogspecialistische zorg vaker met lumpsumbekostiging gewerkt en voor andere zorgvormen vaker met P*Q-bekostiging. De meeste regio’s leken daarbij geen directe relatie te zien tussen bekostigingsvorm en beschikbaarheid. Slechts 2 ondervraagde jeugdregio’s gaven aan dat beschikbaarheid een overweging is bij de keuze voor de wijze van inkoop en bekostiging.
Een aantal jeugdregio’s gaf aan (vooral) met taakgerichte bekostiging te werken, omdat dit een betere samenwerking met aanbieders mogelijk maakt en aanbieders verantwoordelijkheid geeft voor een dekkend zorglandschap. Ook werd genoemd dat de inhoudelijke beoordeling van de benodigde zorg hierdoor zoveel mogelijk bij de inhoudelijke experts ligt. Een jeugdregio gaf aan taakgerichte bekostiging ook flexibeler te vinden, omdat daardoor gemakkelijker tussen verschillende vormen van zorg kan worden geschakeld.
Als motivatie om voor taakgerichte bekostiging te kiezen, gaf één jeugdregio aan negatieve ervaringen met P*Q-bekostiging te hebben. Volgens deze regio leidde P*Q tot perverse prikkels, waarbij een traject werd gestart en afgerond, ook wanneer al snel bleek dat een andere vorm van zorg passender was geweest. Een andere jeugdregio koos daarentegen juist voor P*Q-bekostiging vanwege negatieve ervaringen met taakgerichte bekostiging. Volgens deze regio kwamen aanbieders hiermee onvoldoende uit en werd de beoogde transformatie niet gerealiseerd.
De zorgvormen die minimaal op regionaal niveau ingekocht moeten worden
Een aantal jeugdregio’s gaf aan de zorgvormen die minimaal regionaal ingekocht moeten worden duidelijk en helpend te vinden, bijvoorbeeld omdat hiermee duidelijker wordt voor welke zorg de regio in ieder geval verantwoordelijk is. Aan de andere kant waren evenveel jeugdregio’s van mening dat de afbakening van deze zorgvormen arbitrair en onduidelijk is. Zo gaf een jeugdregio aan dat de afbakening leidt tot discussies over productvormen, terwijl dergelijke discussies volgens hen niet bijdragen aan het beschikbaar maken van passende jeugdhulp voor jeugdigen.
Meer dan de helft van de ondervraagde jeugdregio’s stelde dat de afbakening van de AMvB-zorgvormen in de praktijk nauwelijks van invloed is op de vraag welke zorg regionaal moet worden ingekocht, omdat alle zorgvormen al op regionaal niveau ingekocht worden, met uitzondering van de lokale toegang (voor zover die, in voorkomende gevallen, zelf ook zorg verleent). In één jeugdregio wordt bij de lokale toegang ook op regionaal niveau samengewerkt.
Samenwerking tussen gemeenten in de regio
De meeste jeugdregio’s kenschetsen de samenwerking tussen de gemeenten, en tussen de gemeenten en de regio, in algemene zin als goed. Enkele jeugdregio’s stelden dat de samenwerking wel onder druk kan komen te staan, bijvoorbeeld door stijgende kosten of uiteenlopende belangen van de samenwerkende gemeenten. Zo noemden 2 jeugdregio’s dat spanningen kunnen ontstaan wanneer regionale voorzieningen onevenredig door bepaalde gemeenten worden gebruikt. Hierdoor kan het voorkomen dat de gemeenten in een regio niet op één lijn zitten.
Een aantal jeugdregio’s zou graag meer mandaat voor de regio zien om zo de slagkracht van de regio te versterken.