Het begrip beschikbaarheid vormt de kern van de Wet verbetering beschikbaarheid jeugdzorg en de kern van de taken die de NZa met ingang van deze wet heeft gekregen in het jeugdzorgveld. De wet geeft echter geen definitie van beschikbaarheid en gerelateerde begrippen zoals toereikend aanbod of wachttijden. Hoewel voor sommige begrippen (zoals wachttijden) de ontwikkeling van een door het veld gedragen definitie in gang is gezet, is dit nog niet het geval voor beschikbaarheid. Daarom heeft de NZa, een voorlopige werkdefinitie opgesteld, op basis waarvan zij haar taken, en het daaraan onderhevige onderzoek, uitvoert. Hiervoor is gebruik gemaakt van literatuur, de wet, informatie uit het veld en gebruikte termen binnen de NZa.   

Een belangrijke kanttekening hierbij is dat de NZa beschikbaarheid ziet als een aspect van toegankelijkheid, naast de aspecten bereikbaarheid, tijdigheid en betaalbaarheid. Deze aspecten zijn gerelateerd aan beschikbaarheid, en in meer (tijdigheid en bereikbaarheid) of mindere (betaalbaarheid) mate onderdeel van de taken van de NZa in het jeugdzorgveld, maar zullen in dit onderzoek niet aan bod komen.  

Enkele relevante begrippen worden hier buiten beschouwing gelaten. Wachttijden, omdat het nog ontbreekt aan eenduidige definities van wachttijden en betaalbaarheid omdat jeugdzorg voor ontvangers vooralsnog kosteloos is en de NZa hier op stelselniveau geen rol in heeft. Daarnaast is er nog aanvaardbaarheid, dat betrekking heeft op het onderscheid tussen toegang hebben en toegang krijgen, waarbij met name sociale en culturele factoren een rol spelen (Guilford et al. 2002). In andere zorgdomeinen schaart de NZa aanvaardbaarheid onder passende zorg, maar in de jeugdzorg heeft de NZa geen rol als het gaat om passende zorg. Aanvaardbaarheid kan echter ook gezien worden als aspect van beschikbaarheid.  

De literatuur biedt geen bruikbare definitie van het begrip beschikbaarheid (‘availability'). De gevonden definities zijn namelijk weinig specifiek. Bijvoorbeeld, Guilford et al. (2001) stelt dat beschikbaarheid verwijst naar de mate waarin het aanbod toereikend is, gezien de verhouding tussen de omvang en het type diensten (aanbod) enerzijds en de omvang en aard van de behoeften (vraag) anderzijds. Het moge duidelijk zijn dat deze definitie op zichzelf niet veel zegt omdat deze afhankelijk is van hoe bijvoorbeeld toereikendheid, aanbod en vraag nader gedefinieerd worden.   

Daarom wordt beschikbaarheid gedefinieerd aan de hand van twee onderliggende begrippen uit de wet en MvT; toereikend aanbod, met daaronder vraag en aanbod, en continuïteit.   

Toereikend aanbod 

Een belangrijk onderliggend begrip van beschikbaarheid is toereikend aanbod. De Jeugdwet verplicht gemeenten zorg te dragen voor een “kwalitatief en kwantitatief toereikend aanbod” (art. 2.6 lid 1 onder a), maar geeft niet aan wanneer een aanbod kwalitatief en kwantitatief toereikend is. Dat dit een knelpunt is, is al eerder geconstateerd (Vereniging voor Gezondheidsrecht 2023). Op het eerste gezicht is een toereikend aanbod een aanbod dat voldoende is om aan de vraag te voldoen. Maar wat is voldoende? En wat wordt bedoeld met vraag? Dit zijn vragen die beantwoord moeten worden om te kunnen bepalen wat een toereikend aanbod is.   

Verder is het belangrijk om op te merken dat zowel de wet als de Hervormingsagenda Jeugd zijn ingestoken met de bedoeling om de vraag naar bepaalde vormen van jeugdzorg, en de jeugdzorgvraag in brede zin, te verminderen. Ook is het zo dat aanbod vraag kan creëren. Vanuit de intentie van de wet is een toereikend aanbod dus niet per definitie een aanbod dat aan de vraag kan voldoen, maar dat er ook een wens bestaat om de vraag, en dus het aanbod, te verminderen. Hier dient ook bij opgemerkt te worden dat de vraag en het aanbod geen van beiden statisch zijn. 

Om tot een definitie van toereikend aanbod te komen zullen we eerst moeten kijken naar definities van de onderliggende begrippen vraag en aanbod, om die vervolgens door te vertalen naar een kwalitatief en kwantitatief toereikend aanbod. Per begrip zullen we kort bespreken of en hoe deze begrippen op dit moment meetbaar zijn.  

Vraag 

De vraag naar jeugdzorg kan onderverdeeld worden in 4 delen: de potentiële vraag, de gepercipieerde vraag, de toegekende vraag en de geleverde zorg.   

De potentiële vraag kan worden gedefinieerd als het aantal jeugdigen dat behoefte heeft aan en/of baat zou kunnen hebben bij jeugdzorg, of het aantal zorgaanvragen dat uit deze behoefte zou kunnen voortkomen. Op de potentiële vraag is geen objectief zicht.   

De gepercipieerde vraag kan gedefinieerd worden als de ervaren behoefte aan zorg van de potentiële zorggebruiker en/of hun ouders/verzorgers. Omdat niet alle potentiële vraag door de potentiële zorgvrager als zorgvraag ervaren zal worden, verschilt de gepercipieerde vraag van potentiële vraag. Er is voor zover bekend geen zicht op de gepercipieerde vraag. Zo worden er geen cijfers bijgehouden over zorgvragen die geweigerd worden.  

Toegekende vraag is de vraag naar jeugdhulp waar een beschikking en toewijzing voor afgegeven wordt door een gemeente of de vraag naar jeugdbescherming of jeugdreclassering waarvoor een maatregel is opgelegd door de rechter. Op de toegekende vraag is (deels) zicht vanuit het iJW berichtenverkeer.  

Geleverde zorg is de zorg die daadwerkelijk is gebruikt door de jeugdige op basis van declaratiedata. Hierbij gaan we er vanuit dat gedeclareerde zorg ook daadwerkelijk geleverd is. Op de geleverde zorg is zicht vanuit verschillende databronnen, voor verschillende zorgvormen: cijfers van het CBS, de jaarverantwoordingen zorg en het iJW berichtenverkeer.  

Aanbod 

Het aanbod van jeugdzorg kan worden onderverdeeld in 3 delen: potentieel aanbod, gecontracteerd aanbod en geleverd aanbod/productie. 

Onder potentieel aanbod verstaan we de jeugdzorg die in theorie door aanbieders geleverd kan worden, ongeacht of die aanbieders dat op dit moment doen of in het verleden ook daadwerkelijk gedaan hebben. Potentieel aanbod is niet inzichtelijk. 

Gecontracteerd aanbod is de zorg die door gemeenten of jeugdregio’s is ingekocht. Dit zou enigszins in beeld kunnen worden gebracht op basis van contractgegevens, maar deze zijn op dit moment niet openbaar voorhanden. Daarnaast is het zo dat de verschillende vormen van bekostiging het complex maken om gecontracteerd aanbod vergelijkbaar in beeld te brengen.  

Afhankelijk van de manier waarop gemeenten en jeugdregio’s de inkoop vormgeven is er meer (in het geval van p*q-financiering) of minder (in het geval van taakgerichte bekostiging) informatie over welke zorgvormen in welke hoeveelheden gecontracteerd zijn.  

Geleverd aanbod is jeugdzorg die daadwerkelijk is geleverd. Dit begrip komt overeen met het begrip geleverde zorg als we er van uit gaan dat al het geleverde aanbod is gebaseerd op toegekende vraag, en er dus geen zorg wordt verleend waarvoor geen beschikking is afgegeven. Waarschijnlijk is dit echter niet het geval. Uit het veld zijn er signalen dat in voorkomende gevallen aanbieders zorg starten of verlengen voordat een beschikking is gegeven en er vervolgens geen beschikking volgt. De mate waarin dit voorkomt is echter onduidelijk. 

Kwalitatief en kwantitatief voldoende aanbod 

Om te beoordelen of aanbod voldoet aan de vraag en daarom toereikend is, zal het aanbod aan 2 voorwaarden moeten voldoen: het moet kwantitatief voldoende zijn en kwalitatief voldoende zijn.  

Kwantitatief voldoende aanbod is gedefinieerd als de mate waarin het gecontracteerde aanbod voldoende is om aan de toegekende vraag naar een zorgvorm te voldoen.  

Kwalitatief voldoende aanbod is gedefinieerd als de mate waarmee met de door gemeenten en jeugdregio’s ingekochte jeugdzorg aan de toegewezen vraag kan worden voldaan, ofwel doordat de gevraagde zorgvorm kan worden geleverd, ofwel doordat er een passend alternatief kan worden geleverd. Merk ook op dat passendheid van het ingekochte aanbod niet hetzelfde is als passende zorg, en kwalitatief voldoende aanbod niet hetzelfde is als kwaliteit van zorg. Kwaliteit van zorg en de passendheid van ingezette zorg worden in de MvT expliciet benoemd als geen onderdeel van de jeugdtaken van de NZa. Op dit aspect wordt hier daarom niet ingegaan, hoewel kwaliteit van zorg volgens de literatuur wel een belangrijk aspect van beschikbaarheid is. Onze definitie van beschikbaarheid is dus op dit punt onvolledig, vanwege de beperkingen die wettelijk aan de taken van de NZa zijn gesteld.  

Voor zowel kwalitatief als kwantitatief voldoende aanbod geldt dat een grenswaarde voor wat voldoende wordt geacht nodig is. Wat deze grenswaarde is, of moet zijn, is in het veld nog niet bekend. In het huidige onderzoek verkennen we onder meer of en hoe jeugdregio’s bezig zijn met het verkrijgen van zicht op deze zaken, en of en hoe zij bepalen wat voldoende is of niet. 

Continuïteit 

Naast een toereikend aanbod, is continuïteit geïdentificeerd als aspect van beschikbaarheid. Continuïteit wordt gedefinieerd als het voortbestaan en voortduren van een bepaald benodigd zorgaanbod in één of meerdere jeugdregio’s. Er zijn verschillende manieren om continuïteit van zorg en aanbieders te meten en inzichtelijk te maken: het Early Warning System (EWS) voor jeugdzorg dat per kwartaal zicht geeft op de financiële positie van aanbieders, gesprekken met aanbieders om hier verdiepend zicht op te krijgen, signalen uit het veld, wanneer bijvoorbeeld gemeenten, jeugdregio’s of aanbieders zelf aangeven dat een organisatie financieel zwaar weer verwacht en openbare bronnen zoals de jaarverantwoordingen zorg.  

Definitie van beschikbaarheid 

Samenvattend wordt beschikbaarheid in de context van het jeugdstelsel als volgt gedefinieerd: jeugdzorg is voldoende beschikbaar als het aanbod zowel kwalitatief als kwantitatief toereikend is, en de continuïteit verzekerd is. Op basis van het voorgaande moge echter helder zijn dat voor de meeste aspecten van beschikbaarheid vooralsnog onvoldoende indicatoren en gegevensbronnen beschikbaar zijn om deze betrouwbaar te kunnen meten.