In deze Stand van de Jeugdzorg brengen we de meest recente ontwikkelingen in de jeugdzorg in kaart en bieden we een handelingsperspectief. Dit doen we onder andere op basis van cijfers over het gebruik van de jeugdzorg, de gemeentelijke uitgaven aan jeugdzorg en de financiële situatie van jeugdzorgaanbieders.
Daarnaast bieden we inzicht in de eerste ervaringen met de Wet verbetering beschikbaarheid jeugdzorg, op basis van onderzoek onder de jeugdregio's. In het kader van dit onderzoek hebben we met elf jeugdregio’s gesprekken gevoerd en een enquête gehouden onder alle 41 jeugdregio’s. De focus van deze Stand van de Jeugdzorg ligt vooral op de jeugdregio’s, omdat gemeenten per 1 januari 2027 formele taken krijgen om zich in regionaal verband te organiseren op het gebied van de beschikbaarheid van specialistische jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering. Ook komt het perspectief van de jeugdzorgaanbieders aan de orde, met name in de analyse van financiële ontwikkelingen in Hoofdstuk 2.
Afvlakking gebruik van de jeugdzorg
Het gebruik van de jeugdzorg liet vorig jaar, nadat de toename de afgelopen jaren al behoorlijk afgevlakt was, een afname van 3% zien ten opzichte van 2024. Dit betreft wel voorlopige cijfers. Het percentage jeugdigen met een vorm van jeugdzorg lag met 10,8% nog maar iets boven het niveau van 5 jaar geleden (10,6%).
De gemeentelijke uitgaven aan jeugdzorg lieten in 2025 een iets minder grote toename zien dan in 2023 en 2024, toen het nog ging om een stijging van meer dan 10% (zowel inclusief als exclusief voorliggend veld). De sinds de decentralisatie in 2015 geconstateerde scheefgroei tussen het gebruik van jeugdzorg en de uitgaven lijkt daarmee in ieder geval niet verder toe te nemen.
De financiële situatie van jeugdzorgaanbieders lijkt zich gemiddeld genomen ook te bestendigen. Weliswaar nam het gemiddelde rendement in 2025 iets af ten opzichte van het voorgaande jaar, maar het gemiddelde rendement lag nog op de 2%. Twee procent wordt algemeen beschouwd als een maatschappelijke aanvaardbare norm voor rendement voor zorginstellingen, hoewel sommige aanbieders dit voor een structureel gezonde exploitatie eigenlijk te laag vinden.
Deze ontwikkelingen lijken erop te wijzen dat de sector, zeker in vergelijking met enkele jaren geleden, in rustiger vaarwater terecht is gekomen. Dit kan betekenen dat er ruimte ontstaat voor ontwikkeling, investeren in innovatie en transformatie en het krijgen van grip op knelpunten in beschikbaarheid.
Maar er blijven risico’s en knelpunten
Ondanks de hierboven geschetste ontwikkelingen, die als gematigd positief beschouwd kunnen worden, zijn er nog veel uitdagingen in de jeugdzorg. Het gemiddelde rendement van de grote jeugdzorgaanbieders bleef met 1,6% onder de grens van 2%. Van de grote aanbieders haalde slechts een derde een hoger rendement. Van de middelgrote aanbieders was dit 62% en van de kleine aanbieders zelfs 84%. Dit bevestigt het beeld dat de grote aanbieders, die gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor bijna zestig procent van de omzet van de sector, het financieel het moeilijkst hebben.
Daarnaast is het zo dat bij de grote aanbieders de afgelopen 4 jaar het aandeel opbrengst uit de Jeugdwet in de totale opbrengst gemiddeld met ongeveer 10% is afgenomen. Deze aanbieders zijn veelal combinatie-instellingen, die ook zorg leveren in het kader van de Zorgverzekeringswet (Zvw) of de Wet langdurige zorg (Wlz). Dit kan erop wijzen dat deze aanbieders hun focus verleggen naar andere zorgvormen. Dit is een ontwikkeling die door signalen uit het veld wordt bevestigd: aanbieders die hier de mogelijkheid toe hebben, geven aan vormen van jeugdzorg af te stoten ten faveure van andere zorg. Als reden geven zij dat gemeenten als opdrachtgever minder aantrekkelijk zijn dan zorgverzekeraars en zorgkantoren. Mocht deze ontwikkeling zich doorzetten – en uit de sector zijn signalen dat dit de verwachting is – kan dit een risico voor de beschikbaarheid van juist specialistische jeugdzorg betekenen als andere aanbieders het aanbod niet overnemen of ontwikkelen.
Er zijn ook andere knelpunten, zoals de toename van het aantal jeugdigen met jeugdreclassering en de slechte financiële resultaten van een aantal GI’s. Ondanks afspraken over hogere tarieven en een vermindering van de caseload lijkt er bij de GI's weinig vertrouwen te zijn in de toekomst. Zorgen worden niet alleen geuit over ontoereikende tarieven en personeelstekorten, maar ook over ontoereikend aanbod van passende jeugdhulp en de ongewenste gevolgen van beleid. Het beleid is gericht op het verminderen van de inzet van het onvrijwillig kader en uithuisplaatsingen, maar uit de sector zijn er signalen dat dit tot gevolg heeft dat te lang binnen het vrijwillig kader gewerkt wordt met niet passende jeugdhulp, waardoor problemen alleen maar verergeren en uiteindelijk tot crisissituaties leiden. Dergelijk beleid zet in op maatschappelijk wenselijke doelen, maar kan in de praktijk maatschappelijk onwenselijke effecten hebben. Het ogenschijnlijk rustiger vaarwater op stelselniveau neemt dus niet weg dat er bij specifieke delen van de sector nog belangrijke knelpunten bestaan.
Er is nog weinig zicht en grip op beschikbaarheid
Ook uit een onderzoek onder jeugdzorgregio’s komen een aantal knelpunten naar voren. Beschikbaarheid is het begrip dat – zoals de naam al aangeeft – centraal staat in de Wet verbetering beschikbaarheid jeugdzorg. De wet geeft echter geen definitie van beschikbaarheid. Veel jeugdregio’s hebben nog geen scherpe afbakening van het begrip. Dit kwam naar voren uit het inventariserend onderzoek onder de jeugdregio's, dat bestond uit interviews met 11 jeugdregio’s en een enquête onder alle jeugdregio’s (Hoofdstuk 3). Hoewel de invulling van het begrip van beschikbaarheid tussen regio’s verschilde, bleek dat alle regio’s problemen ervaren met de beschikbaarheid van jeugdzorg. Alle geïnterviewde jeugdregio’s gaven aan geen dekkend zorglandschap te hebben als het gaat om specialistische jeugdzorg. Met name bij zorg aan jeugdigen met complexe problematiek, waaronder forensische zorg, (specialistisch) verblijf, zorg voor eetstoornissen en gezinshuizen, worden lacunes ervaren.
Jeugdregio's ervaren dat het onvoldoende lukt om te komen tot aanbod dat aansluit bij de vraag. Dit speelt bijvoorbeeld nadrukkelijk bij de ontwikkeling van alternatieven voor de gesloten jeugdhulp. In minder dichtbevolkte regio's komt het ook voor dat aanbod ontbreekt omdat de volumes te laag zijn om voor aanbieders aantrekkelijk te zijn. Jeugdregio’s menen dat aanbieders tekortschieten in innovatie en het ontwikkelen van dergelijk aanbod. In eerder onderzoek gaven aanbieders echter aan dat het ontwikkelen van nieuw aanbod niet altijd aantrekkelijk is, aangezien de tarieven geregeld onvoldoende zijn om de benodigde investeringen te financieren of risico’s aan te gaan. Bovendien is, om innovatie lonend te laten zijn, ook een mate van contractuele stabiliteit vereist, terwijl hier lang niet altijd sprake van is.
Een andere mogelijke reden waarom het aanbod niet aansluit op de vraag is dat zorg veelal wordt ingekocht op basis van gebruik uit het verleden. Dit is echter geen goede voorspeller van de vraag, omdat de zorgvraag aan verandering onderhevig is. Het is over het algemeen lastig voor jeugdregio’s om te anticiperen op de vraag, omdat zij daar onvoldoende zicht op hebben. De zorgvraag die niet tot aanmelding leidt, is bijvoorbeeld niet in beeld. Het zicht op de zorgvraag wordt vooral ontleend aan data uit het berichtenverkeer, het digitale systeem waarmee gemeenten en zorgaanbieders informatie uitwisselen. Volgens de jeugdregio’s kent dit systeem de nodige beperkingen als bron van informatie over de zorgvraag. Voor het monitoren van ontwikkelingen in het zorglandschap en de daarin aanwezige lacunes gebruiken regio’s daarom vooral kwalitatieve informatie. Voorbeelden zijn rapportages van en gesprekken met aanbieders, informatie vanuit de lokale toegang, signalen van verwijzers en de Regionale Expert Teams (RET's). RET's zijn voor veel jeugdregio’s een belangrijke bron van informatie over lacunes in het aanbod van zorg voor jeugdigen met complexe problematiek.
Tekorten in het aanbod worden op verschillende manieren opgevangen
Wanneer vraag zich voordoet waar geen gecontracteerd aanbod voor beschikbaar is, wordt veelal gebruikgemaakt van zogenaamde maatwerkvoorzieningen, waarbij op casusniveau zorg wordt ingekocht bij niet-gecontracteerde aanbieders. De jeugdregio’s beschouwen dit over het algemeen als onwenselijk: het gaat gepaard met hoge kosten en er zitten ook juridische haken en ogen aan. Een toename van het aantal maatwerkvoorzieningen kan daarom worden gezien als een signaal dat het gecontracteerde zorgaanbod onvoldoende aansluit op de zorgvraag of onvoldoende beschikbaar is.
Wachtlijsten en wachttijden worden door jeugdregio’s ook gezien als indicatoren van ontoereikende beschikbaarheid. Een goed inzicht hierin ontbreekt over het algemeen echter door een gebrek aan eenduidige definities en tekortschietende data. Vanuit de Hervormingsagenda Jeugd wordt gewerkt aan zowel een door het veld gedragen definitie van wachttijden als het standaardiseren van de vastlegging hiervan in het berichtenverkeer, in ieder geval voor specialistische jeugdhulp. Dit zou in de toekomst voor een verbetering in de meetbaarheid van wachttijden moeten leiden, maar de implementatie van deze standaardisatieslag zal nog de nodige tijd vergen.
Wanneer wachttijden (erg) lang zijn, wordt door veel jeugdregio’s gewerkt met zogenaamde overbruggingszorg of wordt minder passende zorg (second best of zelfs third best) ingezet. Op enkele uitzonderingen na hanteren de meeste jeugdregio’s vooralsnog geen normen voor aanvaardbare wachttijden. De Wet verbetering beschikbaarheid jeugdzorg verplicht gemeenten in de regio wel om samen met jeugdhulpaanbieders maximaal aanvaardbare wachttijden te formuleren.
Een andere oplossing die de geïnterviewde jeugdregio’s hanteren bij onvoldoende beschikbaar aanbod is in gesprek gaan met gecontracteerde aanbieders om gezamenlijk naar oplossingen te zoeken. In jeugdregio’s met taakgerichte bekostiging wordt een dekkend zorglandschap bovendien vaak als onderdeel van de opdracht aan aanbieders gezien en worden aanbieders op die verantwoordelijkheid aangesproken. Soms wordt ook een nieuw inkooptraject gestart of wordt gestuurd op het ontwikkelen van nieuw aanbod, met de kanttekening dat dit vooral een oplossing voor de langere termijn is.
