Verbetering beschikbaarheid vraagt om gezamenlijke inzet 

Wat betekenen de cijfermatige ontwikkelingen, mede in het licht van de uitkomsten van het inventariserend onderzoek onder de jeugdregio's, voor de sector? Het verbeteren van beschikbaarheid vraagt om een gezamenlijke inspanning van gemeenten en jeugdregio’s, aanbieders, de stelselverantwoordelijken en andere partijen, waaronder wij als NZa. Iedere partij heeft daarbij een eigen verantwoordelijkheid.  

Om gericht te kunnen werken aan het verbeteren van de beschikbaarheid is ook beter inzicht nodig in wat onder beschikbaarheid wordt verstaan, hoe de beschikbaarheid zich ontwikkelt en waar knelpunten ontstaan. De behoefte hieraan wordt breed gedragen door alle partijen in de sector. Dit vraagt om een duidelijke afbakening van het begrip, passende indicatoren en uiteindelijk normering. Vanzelfsprekend is hierbij ook aandacht nodig voor data en monitoring. Het is aan het veld om hier gezamenlijk nadere invulling aan te geven.   

Oproepen aan het veld 

Gemeenten en jeugdregio’s 

Voor de jeugdigen en gezinnen die jeugdzorg nodig hebben, zullen gemeenten en jeugdregio’s gerichter moeten sturen op de beschikbaarheid van (specialistische) jeugdzorg. Hiertoe kunnen zij aanbieders stimuleren en faciliteren bij innovatie en ontwikkeling. Om gericht te kunnen sturen, is het wel noodzakelijk dat zij beter zicht krijgen op de zorgvraag en knelpunten in de beschikbaarheid. Aangezien de data uit het berichtenverkeer vooralsnog ontoereikend zijn om volledig in deze behoefte te voorzien, verdient het aanbeveling om op de korte tot middellange termijn in te zetten op het meer systematisch verzamelen en duiden van kwalitatieve informatie. Dit zal wel coördinatie vergen om de administratieve lasten voor alle betrokkenen binnen de perken te houden. Momenteel worden signalen binnen en tussen jeugdregio’s nog op verschillende manieren – en niet altijd systematisch – opgehaald en samengebracht.   

Onze oproep aan gemeenten en regio’s is om gezamenlijk een afwegingskader te ontwikkelen. Met dit kader kan op een eenduidige manier beoordeeld worden hoe toereikend het specialistische jeugdzorgaanbod, zowel kwalitatief als kwantitatief, in een regio is, en in welke mate de continuïteit daarvan is verzekerd. Daarbij kan gebruik worden gemaakt van een raamwerk van indicatoren die betrekking hebben op zowel het aanbod (bijvoorbeeld aantal maatwerkvoorzieningen) als de vraag (bijvoorbeeld hulpbehoevende jeugdigen die niet behandeld kunnen worden in de eigen regio). Het kader kan worden gezien als een instrument om als regio’s:  

  1. inzicht te krijgen in knelpunten en contextbepalende factoren;   

  1. te leren van elkaars afwegingen;   

  1. effectiever (boven)regionaal samen te werken ten gunste van de beschikbaarheid van specialistische jeugdzorg.   

De ervaringen met een dergelijk afwegingskader kunnen vervolgens ook input opleveren voor de ontwikkeling van normering. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) kunnen het proces om te komen tot een afwegingskader voor de regionale beschikbaarheid ondersteunen door bijvoorbeeld een projectgroep in te stellen, bestaande uit vertegenwoordigers van verschillende veldpartijen. De NZa kan hier vanuit haar rol een passende bijdrage aan leveren. 

Jeugdzorgaanbieders 

Aanbieders kunnen bijdragen aan het verbeteren van de beschikbaarheid. Zij kunnen waar mogelijk samen met gemeenten en jeugdregio’s inzetten op innovatie en investeren in nieuwe zorgvormen die lacunes in het bestaande zorglandschap kunnen opvullen. Meerdere jeugdregio’s gaven in het inventariserend onderzoek aan dat het ontbreekt aan voldoende innovatie en ontwikkeling in de sector en dat voor bepaalde zorgvormen geen passend aanbod voorhanden is.  

Dit vraagt van aanbieders ook dat zij reflecteren op hun eigen rol in het zorglandschap, bijvoorbeeld in de samenwerking met gemeenten, jeugdregio’s en andere aanbieders en in hun professionele bedrijfsvoering. Daarbij erkennen we dat er een spanningsveld kan bestaan tussen investeren in innovatie en nieuw aanbod enerzijds en de noodzaak om financieel gezond te opereren anderzijds. Samenwerking tussen aanbieders, gemeenten en jeugdregio’s kan helpen om ruimte te creëren voor innovatie en de bijbehorende risico’s waar mogelijk gezamenlijk te dragen.  

Stelselverantwoordelijken 

De stelselverantwoordelijken, het Ministerie van VWS en het Ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV), kunnen de informatiepositie helpen verbeteren door de randvoorwaarden te creëren voor meer eenduidig inzicht in beschikbaarheid. Daarbij gaat het om randvoorwaarden zoals werkbare definities, standaardisatie en normering op bijvoorbeeld wachttijden, waar in de sector duidelijk behoefte aan is. Hier wordt voor de specialistische jeugdzorg aan gewerkt vanuit de Hervormingsagenda. We roepen op om het tempo van deze ontwikkelingen waar mogelijk op te voeren, en het veld duidelijkheid te geven over het tijdspad waarmee deze initiatieven resultaat op zullen leveren. Daarnaast kunnen de stelselverantwoordelijke partijen ook initiatieven gericht op innovatie en ontwikkeling stimuleren.   

Hoewel vanuit de Hervormingsagenda al initiatieven zijn ingezet om bijvoorbeeld standaardisatie te bevorderen, zal het naar verwachting nog enkele jaren duren voordat de impact van deze ontwikkelingen merkbaar is in het veld. In de tussentijd blijft ondersteuning van het veld nodig bij het ontwikkelen en toepassen van werkbare manieren om de beschikbaarheid van jeugdzorg beter in beeld te brengen.  

Gezamenlijke opgaven 

Het verbeteren van beschikbaarheid vraagt niet alleen iets van afzonderlijke partijen, maar ook van de samenwerking tussen hen. Gemeenten en aanbieders staan nog te vaak tegenover elkaar, terwijl zij gezamenlijk aan de beschikbaarheid van jeugdzorg werken. Het is begrijpelijk dat gemeenten en aanbieders verschillende belangen kunnen hebben en dat de samenwerking bemoeilijkt kan worden door de regels die de marktwerking met zich meebrengt. Tegelijkertijd zijn gemeenten en aanbieders sterk van elkaar afhankelijk en staan zij samen aan de lat om de beschikbaarheid van jeugdzorg te verbeteren. Dit vraagt van gemeenten, regio’s en aanbieders dat zij niet alleen vanuit hun eigen belang handelen maar ook reflecteren op hun gezamenlijke verantwoordelijkheid.  

Een zorglandschapstafel, waarin Rijk, gemeenten en aanbieders gezamenlijk adviezen geven over de inrichting van het zorglandschap, zou hier een rol in kunnen spelen. Een dergelijke zorglandschapstafel werd aangekondigd in de Hervormingsagenda, maar is tot op heden nog niet van de grond gekomen.

Niet iedere hulpvraag vraagt om jeugdzorg

De nieuwe rol en taken van de NZa

Wij als NZa hebben de taak gekregen om inzicht te verschaffen en vroegtijdig risico’s te signaleren met betrekking tot de beschikbaarheid van (specialistische) jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering in de 41 jeugdregio’s. In Hoofdstuk 3 van deze Stand van de Jeugdzorg staat een theoretische verkenning die uitmondt in een voorlopige werkdefinitie van beschikbaarheid. Deze gebruiken wij als richtinggevend bij het vormgeven van onze taken. Door middel van stelselonderzoek brengen we in beeld hoe de beschikbaarheid van jeugdzorg zich ontwikkelt. We gaan na welke indicatoren en bijbehorende databronnen we daarvoor kunnen gebruiken. Dit is een complexe opgave die de nodige tijd zal vergen.

Onze verwachting is dat de data uit het berichtenverkeer vanwege een gebrek aan uniformiteit en volledigheid op de korte termijn onvoldoende basis bieden om de beschikbaarheid structureel in beeld te brengen. In de tussentijd zullen we daarom door middel van thematisch en kwalitatief stelselonderzoek inzicht bieden in relevante aspecten van beschikbaarheid, zoals de zorgvraag, en knelpunten rondom de organisatie van toegang tot jeugdzorg. Opgedane inzichten zullen we delen met het veld zodat gemeenten, jeugdregio's, aanbieders, stelselverantwoordelijken en andere partijen in de sector met deze inzichten gerichter kunnen sturen. 

Naast het stelselonderzoek hebben we ook de taak om risico’s voor de beschikbaarheid van specialistische jeugdzorg vroegtijdig te signaleren. Dit doen we onder andere via meldingen en op basis van data uit het vernieuwde Early Warning System (EWS) voor jeugdzorg. Dit systeem geeft inzicht in continuïteitsrisico's en ondersteunt bij het vroegtijdig signaleren van (mogelijke) risico's voor de beschikbaarheid bij aanbieders van specialistische jeugdhulp en gecertificeerde instellingen (GI’s). Als sprake is van risico's voor de continuïteit van zorg begeleiden we betrokken partijen, net als voorheen de JA, op basis van het Draaiboek Continuïteit Jeugdzorg.

Met ingang van 1 januari 2027 houden we ook toezicht op de transparante financiële bedrijfsvoering en de aanlevering van de openbare jaarverantwoordingen van jeugdhulpaanbieders en GI’s. Op grond van de Jeugdwet zijn zij verplicht om, tenzij uitstel is verleend, uiterlijk 31 mei hun jaarverantwoording aan te leveren. Het goed in beeld krijgen van de zorgsector met behulp van de jaarverantwoording heeft een maatschappelijk belang, namelijk: bijdragen aan een doelmatige besteding van het zorggeld. Wanneer niet tijdig, volledig of juist is voldaan aan de jaarverantwoordingsplicht kunnen de jeugdhulpaanbieder en GI worden meegenomen in ons risicogestuurde toezicht.

Hiermee dragen we eraan bij dat ieder kind en elk gezin in Nederland kan rekenen op jeugdzorg als zij die nodig hebben, zodat zij mee kunnen doen aan de samenleving en een betekenisvol leven kunnen leiden. Toegang tot tijdige en passende zorg en ondersteuning, ongeacht leeftijd, inkomen, gezondheid, achtergrond of situatie, is daarvoor een randvoorwaarde. Momenteel wordt aan deze randvoorwaarde niet altijd voldaan. Om het jeugdzorgstelsel te versterken is beter zicht nodig op wat er speelt, waar tekorten ontstaan en welke ingrepen nodig zijn.

De rol van de NZa in de jeugdzorg is begrensd

We hebben in de jeugdzorg duidelijk een andere rol dan in andere zorgsectoren. We stellen voor de jeugdzorg geen regels op en bepalen niet hoe hoog tarieven mogen zijn. Ook houden we geen toezicht op de inkopers van jeugdzorg. Dit zijn de gemeenten en het toezicht daarop blijft een taak van de gemeenteraden en, in uitzonderlijke gevallen, het interbestuurlijk toezicht.

Centralisatie in een decentraal stelsel

Het is overigens van belang om te onderkennen dat er een spanningsveld bestaat tussen het ontwikkelen van zicht op beschikbaarheid op centraal, landelijk niveau enerzijds en het decentrale karakter van het stelsel anderzijds.

Landelijke partijen hebben behoefte aan gestandaardiseerde en vergelijkbare indicatoren. Hiermee kunnen trends en ontwikkelingen landelijk in kaart worden gebracht, en kunnen verschillen tussen regio’s inzichtelijk worden gemaakt. Dit past bij de maatschappelijke opdracht dat inwoners, ongeacht waar ze in Nederland wonen, moeten kunnen rekenen op beschikbare jeugdzorg als zij die nodig hebben.

Decentrale partijen, zoals regio’s, hebben vooral behoefte aan inzichten op lokaal en regionaal niveau, zoals ook uit het verkennende onderzoek naar voren kwam. In een decentraal stelsel is zicht op lokaal en regionaal niveau logischerwijs eerder te realiseren dan zicht op landelijk niveau. Om landelijk vergelijkbaar zicht te ontwikkelen is standaardisatie, en daarmee centralisatie, onvermijdelijk. Dit zal betekenen dat het veld bereid moet zijn om aanpassingen door te voeren die op termijn een toename aan administratieve lasten en een vermindering van lokale beleidsvrijheid met zich mee kunnen brengen voor de decentrale partijen. Deze investering is echter belangrijk voor de informatievoorziening binnen het stelsel en kan op langere termijn de administratieve lasten juist helpen verlichten.

Dit illustreert de spanning tussen de keuze om het decentraal stelsel in stand te houden en de gelijktijdige beweging naar meer centralisatie. De uitvoering van de Hervormingsagenda Jeugd, die nadrukkelijk inzet op standaardisatie, brengt deze reeds bestaande spanning verder aan de oppervlakte. Het is van belang dat alle betrokkenen beseffen dat het enerzijds handhaven van een decentraal stelsel en anderzijds inzetten op meer centralisatie, dilemma's met zich meebrengt.

Ingrijpende wijzigingen van het stelsel zijn op korte termijn niet te verwachten. Wel pleitte de Raad voor het Openbaar Bestuur onlangs voor een andere taakverdeling tussen Rijk en gemeenten. De Raad stelt voor om de jeugdzorg in het verplichte kader en de meer specialistische jeugdhulp, tot verantwoordelijkheid van het Rijk te maken, vanwege de schaalgrootte en capaciteit om risico's op te vangen. Lichtere vormen van jeugdzorg zouden volgens de Raad wel de verantwoordelijkheid van gemeenten moeten blijven, omdat hierbij de specifieke lokale omstandigheden relevanter zijn (ROB 2026). Op de korte termijn zal de sector echter ook binnen de bestaande kaders moeten zoeken naar manieren om de beschikbaarheid van jeugdzorg verder te verbeteren.